Fuente

Biblioteca Nacional de México Ms. 1482
f. 235r-237r

Autor

Alonso de Escalona (atribuido)
Orden de frailes menores

Título

Martes después de la Resurrección del Señor / Feria tercia: post resurrectionem domini

Tema

Ostendit eis manus et pedes [Lc 24, 40]

Fecha

A mediados del siglo XVI

Resumen

El sermón gira en torno al pago o recompensa que obtienen los seres humanos en el cielo o el infierno, dependiendo del el trabajo que llevan a cabo durante su vida terrenal. A semejanza del sermón anterior, no aparecen marcadas las secciones que organizan el texto, si bien puede distinguirse la existencia de una salutación, una división y un desarrollo. El sermón se organiza en realidad por las citas bíblicas que lo componen, así como por la aparición de comparaciones, ejemplos y “figuras” o alegorías. Al comienzo del sermón aparece una breve comparación entre Dios y aquel que quiere ser servido por otros, pues para que éstos lo sirvan es necesario que, primero, el empleador anuncie cuál será la paga, pues, de otro modo, nadie se animará a realizar el trabajo. Inmediatamente después se refiere que, a diferencia del demonio (o tlacatecolotl) quien oculta a los seres humanos cuál es el pago que deberán entregar por el pecado, Dios les dice claramente cuál es la recompensa que los espera en el cielo. Después, se explica el tema del sermón, a partir de una “figura” o alegoría. Se indica a los nahuas que la manos que Jesucristo mostró a sus discípulos simbolizan el pago que las personas recibirán luego de su muerte, mientras que sus pies simbolizan el trabajo que deben realizar mientras están en vida. Más adelante, se cita y explica el pasaje del libro de Mateo (25: 31-33) en el que se anuncia la separación de los buenos y los malvados luego del Juicio Final y se les presentan cuales son los dos caminos que pueden seguir para llegar a recibir las riquezas del cielo o para experimentar los tormentos del mictlan (infierno). El primer camino es estrecho, mientras que el segundo es muy ancho y transitado por muchos. Se presenta como ejemplo o “figura” el caso de los judíos que se resistían a salir de Egipto y hacer la “guerra” en pro de su liberación, porque les gustaba mucho la “carne” que comían allí. El sermón finaliza señalando que las riquezas y recompesan que esperan a los buenos en el cielo superan con mucho a los trabajos y aflicciones que tengan que experimentar aquí en la tierra.

Materia bíblica

Gn 3, 4-5

Lc 24, 40 (Tema)

Mt 19, 17

Mt 25, 31-33

Mt 7, 13-14

Nm 14, 1-3

Nm 11, 4

1 Re 17, 25

Ro 8, 18

Sl 105, 24

Vocabulario cristiano

cuallinemiliztequitl (neologismo: derivación léxica)

el trabajo de la buena vida

tlacatecolotl (neologismo: extensión semántica)

búho humano (lit.)

búho-persona (lit.)

demonio

diablo

tlatlacolli (neologismo: extensión semántica)

daño (lit.)

defecto

pecado

tlatlacolpaquiliztequitl (neologismo: derivación léxica)

el oficio de la alegría de pecar

el trabajo de la alegría pecaminosa

tlatlacolpaquiliztli (neologismo: derivación léxica)

alegría pecaminosa

Observaciones de contenido

Destacan en el sermón la presencia de esas comparaciones, ejemplos, figuras y diálogos retóricos a los que recurre el predicador para interpelar a los nahuas.

Observaciones sobre el vocabulario

Sobresale el uso de vocablos que no serán comunes en otros textos de evangelización, como tlatlacolpaquiliztequitl (trabajo de la alegría pecaminosa) y cuallinemiliztequitl (trabajo de la vida buena o para la vida buena); sobre cuya oposición gira buena parte del sermón.

Fragmentos

[...] quihtoznequi yntlacamo iximacho yn netlaxtaluili niman yn yuicpa çotlaualo yn tequitl. Auh yn iquac aca tlayecoltiloznequi: oc yacachto quinextia yn tetlaxtlauilli yoan yn tequitl: Ca yntla çan quinexti yn tequitl amo tlayecultiloz çan yuicpa çotlaualoz yn tequitl: yehica amo iximacho yn netlaxtlauili yn toyaouh tlacateculotl. yehica techiztlacauiznequi: çan noyuh quinextiznequi yn tlatlacoltequitl, yequene quitlatia yn tlaxtlauilli ynic tlayecoltiloz. yntla çan quinextia yn tequitl tle ican tlayecoltilo? yehica achitzin yollalillo yn tlatlacolpaquiliztequitl yn mictlan couatli quinaya yn tlatlacollaxtlauili, ynic amo yuicpa çotlaualoz yn tlatlacultequitl. (f. 235r)

Yzcatqui yn quenin tixeliuizque yniquac tlamiz yn tonemiliz: yehica tonemiliztica tixeliuhtinemi nican tlalticpac. Auh ynic vel ticalaquizque yn dos caminos yn monequi ticmatizque ca ome otli tixpan ca: ynic ce otli ompa tlamelauhtica yn ilhuicac. yn occe otli yuicpa tlamelauhtica yn mictlan: cenca miequintin quitocatiui yn mictlanotli yehica uel patlahuac. Auh yn ilhuicac otli çan quezquintin quihtoca: yehica cenca pitçahuac. mathei. 7. arta est via que ducit  [f. 236v]  ad vitan et pauci ambulant per eam: lata est via que ducit ad morte et multi ambulant per eam quihtoznequi: cenca pitzauac yn ilhuicac otli: çan quezquintin quitocatiui. Auh yn mictlan-otli uel patlauac cenca miequintin quihtoca._ Aço tiquitoa tleica otechpitzauili yn dios yn ilhuicac-otli:? Cuix techmopoloznequi:? Auh yntla techtlamachtiznequi, tleica amo tepatlauilia yn ilhuicacotli:? Tleica amo techpizauilia yn mictlanotli:? tlaxiccaqui yn totlaçotatzin dios amo techpitzauili yn ilhuicacotli amono techpatlauili yn mictlanotli: ca çan teuatl oticpatlauh yn mictlan otli: yeica tlatlacolpaquiliztica tipactinemiznequi: no tehuatl oticmopitzauili yn ilhuicac otli, yehica yn çan tiquita yn dios ycxitzin amo tiquitoznequi yn ymatzin. quihtoznequi: yuhqui cenca ouy ypan tiquitta yn cualli nemiliztli yehica yn çan tiquita yn motequiuh yequene amo tiquitaznequi yn motlaxtlauiloca: çan ypampa yn tlatlacolpaquiliztli tictelchiua yn ilhuicacnetlamachtili. (f. 236r)

Fig[ur]a nume 14. destitit israel qui propter dificultadem belli et deliderium carnium, terram promissionis contemplerunt, et ad egipti reverti volverunt: propter quod omnes perierunt in deserto. Quihtoznequi ce teopixque ytoca moysen ytecompatzinco yn dios oquimilhui yn israel ypilhuan, namechuicaznequi ce altepetl ypan ynic anmocuiltozque. Auh ynic anquimaxcatizque oc yacachto anquimicalizque yn amoyaoan. Auh yn yehuantin oquitoque. yn tehuantin tiquilnamiqui ynyn nacatl, amo tiquimicaliznequi [f. 237r] yn toyaoan: çan iuicpa titocuepaznequi yn egypto yehica miec nacatl ompa toconquaya ypampay yn ixquichtin Omique // tleica amo quitlacamati yn teopixque.? yehica çan yuicpa oçotlauhque yn yaoyotl // tleica yuicpa çotlauhque.? yehica yn çan oquitaque yn yaoyotl, amo quitaque yn necuiltonoliztli çan oquilnamique yn nacatl – yn moysen teopixqui ynezca yn dios yehuatzin techualmauiliznequi yn ilhuicac altepetl ypan, ynic cemicac ytlantzinco titotlamachtizque. Auh ynic tiquicnopilhuizque yn ilhuicacnetlamachtilli, techquiuhtia yn tlatlacolyaoyotl yn tiquimicalizque yn toyaoan tlatlacatecolo: yn ixrael ypilhuan yuicpa oçotlauhque yn yaoyotl yequene çan oquilnamiqui yn nacatl: ynezca yn tlatlacoani: yeuantin y yuicpa çotlaua yn tlatlacolyaoyotl ypampa yn tlatlacolnacatl yehica amo quilnamiqui yn yntlaxtlauiloca; çan yuicpa mocuepa yn tlatlacolpaquiliztli: yehica amo quimati yn quenin tlaxtlauilo yn tlatlacolli Auh yn qualtin yuicpa mochicaua yn quallinemiliztequitl: yehica uel quilnamiqui yn quenin cenca quipanauia yn netlaxtlauili yn quallinemiliztequitl (f. 236v)

Palabras clave

camino, cielo, Egipto, infierno, Israel, Saúl, serpiente

Como citar

Alonso de Escalona (atribuido), "Martes después de la Resurrección del Señor / Feria tercia: post resurrectionem domini", Biblioteca Nacional de México Ms. 1482, f. 235r-237r. Recuperado del catálogo Sermones en Mexicano, https://sermonesenmexicano.unam.mx/sem/sermon?s=bnm1482-235r [consulta 5 de septiembre de 2026].