Fuente

Biblioteca Nacional de México Ms. 1482
f. 177r-181r

Autor

Alonso de Escalona (atribuido)
Orden de frailes menores

Título

III domingo de Cuaresma / Dominica 3 in quadragesima

Tema

Estote imitatores Dei sicut filii charissimi: et ambulate in dilectione; sicut et Christus dilexit nos [Ef 5, 1-2]

Fecha

A mediados del siglo XVI

Resumen

El sermón se encuentra organizado en cuatro secciones claramente anunciadas por subtítulos en rojo (salutación, división, 1ª y 2ª partes). Al igual que el sermón anterior, la salutación comienza por una comparación entre el viajero que no conoce el camino del lugar al que se dirige y debe seguir a aquel que si lo conoce y el cristiano que para serlo verdaderamente ha de seguir el ejemplo de Cristo, pues él con su venida al mundo trazó el camino que conduce al cielo. Para fortalecerse y poder seguirlo se pide a los fieles que invoquen el Ave María. En la división se presenta una nueva comparación, ésta entre el padre de familia que se vuelve ejemplo para sus hijos, que quiere que lo obedezcan y que los reprende cuando no lo hacen así y Dios mismo. Se indican las dos cosas que se desarrollaran en el sermón: cómo el amor de Dios es el más grande de todos y cómo ha de vivir el cristiano para realmente seguir su ejemplo. En la primera parte, se vuelve sobre la comparación entre Dios y el padre de familia y se añade que, a diferencia de los padres, los tlahtohqueh jamás amarán a sus macehuales así, al grado de servirlos y otorgarles su propio reino (tlahtocayotl); mientras que Jesucristo incluso se convirtió en ofrenda. Se incluye una comparación, en negativo, entre Dios y los virreyes. En la segunda y última parte (la mas extensa de todas), se elabora sobre los comportamientos que distinguen a los cristianos como verdaderos hijos de Dios y no del diablo. Estos son amar al prójimo y realizar obras en su beneficio, como instruir a los ignorantes en la palabra de Dios y socorrer a los pobres. A la vez, el cristiano debe distinguirse por aborrecer y alejarse del pecado y, en particular, del “placer mujeril” o “de las mujeres” y la mezquindad. Al final se presenta una comparación entre el tlahtoani que tiene un sirviente que en vez de servirlo a él sirve a su enemigo y Dios mismo, para hablar del castigo a los pecadores en el mictlan (infierno).

Materia bíblica

Ef 5, 1-2 (Tema)

Ef 5, 2

Ef 5, 3

Ef 5, 5

Jn 5, 36

1 Jn 3, 8

1 Jn 3, 9

1 Jn 2, 6

Lc 22, 27

1 Pe 2, 21

Sl 116, 4

Vocabulario cristiano

cihuaahuiltiliztli (neologismo: derivación léxica)

placer con mujeres

placer mujeril

regocijo de mujeres (lit.)

machiotl (neologismo: extensión semántica)

modelo

neixcuitilli (neologismo: derivación léxica)

ejemplo

teotlazohtlaliztli (neologismo: derivación léxica)

amor de Dios

amor divino

amor espiritual

teoyehuacatiliztli (neologismo: derivación léxica)

avaricia

mezquindad

tetlaximaliztli (neologismo: derivación léxica)

adulterio

cihuaahuiltiliztli

tlahtoani (neologismo: extensión semántica)

Dios

el que habla (lit.)

gobernante

Señor

tlahtocayotl (neologismo: extensión semántica)

lo propio del tlahtoani (lit.)

reino

Observaciones de contenido

Destacan en el sermón las comparaciones que se establecen entre Dios y el padre de familia y entre Dios y los virreyes.

Observaciones sobre el vocabulario

Destacan también las categorías que se emplean para hablar del placer carnal, a partir de una cita de una epístola de san Pablo, como cihuaahuiltiliztli o "regocijo" o "placer mujeril."

Observaciones sobre el estado del manuscrito

Este sermón también aparece en: Bancroft Library, Ms. M-M 459, f. 222r-230r.

Fragmentos

[Comparatio] Tla xicmocaquitican nopilhuane: ca anquimomachitia yn aquin ohtli quitocaznequi, yn ahnoço yaznequi castillan, ahnoço cana uehca: yntlacamo quimati yn otli; yntla acah ompa yauh: ca niman quitepotztoca, quiuica ynic uel ompa tlamelauaz: niquitoznequi nopilhuane yntla tiaznequi castillan, ahno cana uehca yn amo ticmati yn otli yn ompayauh: yntla ce tlacatl mitzilhuia, ma nimitzuica, ca no ompa niaznequi, ca uel nicmati yn otli yn ompa tlamelaua castillan, ma nimitzyacana, xinechualtepotztoca: yntla yuh mitzilhuia y nopilhtze; cuix amo uel moyollocopa tictepotzocaz yn quimatini ohtli?, ca quemaca. Auh yn axcan nimitztlatlania: cuix tiaznequi yn ylhuicac yn ychantzinco yn totecuiyo in dios, ynic titlatocatlaliloz ynic ompa pachiuiz yn moyollocopa? Yntla timozcaliani ca tiquitoz, ca ompa niaznequi, ompa nicalaquiznequi yn ychantzinco yn totecuiyo yn dios. Auh yn axcan nimitztlatlania: yntla nelli ompa tiaznequi: cuix uel ticmati yn otli yn ompa calaqui? Niman tiquitoz ca amo nonmati: ca ayc ompa onicalacca. Auh yn axcan tiquitoa yn ompa tiaz: çan amo ticmati yn ohtli: ypampa xictepotztoca yn totecuiyo Jesu christo, ynic uel ompa titlamelauaz: Ca yehuatzin mitzyacanaz: ca uel quimomachitia yn otli: Auh yn yquac ayemo ualmotemouia yn nican tlalticpac yn totecuiyo cayac uel quimatia [f. 177v] yn otli yn ompa tlamelaua yn ylhuicac: ayac uel quiximatia yn ylhuicac otli ca y yeuehcauh miyequintin calaquiz[ne]quiya yn ompa yn ylhuicac quitemoaya yn otli: çan amo oquimottilique ca yuh quitoua yn David propheta viam ciuitatis habitaculli non inuenerunt psalmi 106. Quitemouaya yn otli yn ylhuicac calaqui: amo quimottilique. Auh yn yquac oualmotemoui yn totecuiyo uel quimonextilli yn ylhuicac otli: ypampa y miyequintin otlecoque, miyequintin ompa calaqui: oquinmoyacanilli yn totecuiyo ca çan yceltzin uel quimomachitia yn otli. Auh yntla ompa tiaznequi: ma tictotepotztoquilican: ca yehuatzin uel yyollocopa techmoyacaniliz. (f. 177r)

Comparacion. [Comparatio] Tla xicmocaquitican nopilhuane: ca y yehuatl visorei maçoyuhi amechmotlaçotilia yeceh cuix amechmacaz yn iaxca, ynic annemizque? Cuix amechmacaz yn iteocuitl, ynic amocuiltonozque? Ca uel anquimati: ca hamo. Auh yn tlauel cenca amechmotlaçotiliz: yn tlauel amechmomaquiliz yn amotech monequi yn iteocuitl ynic amocuiltonozque? Cuix amechtlayecoltiz? Cuix uel yeuatl amopampa mo[c]nomatiz? Cuix amechtlayecoltiz? Uel nelli amo tla xiccaquican. Yn iquac amococoua: cuix vel yehuatl visorey amechtlayecoltiz, yntla cenca amechtlaçotla: ca uel nelli niman amo quichivaz. Auh yn totecuiyo yn dios ca anquimomachitia: ca cenca uey ca ayac yuhqui: Auh ynic uel neci yn quenin cenca tlapanauia ynic techmotlaçotilia: Ca yn iquac oualmotemoui y nican tlalticpac yn topampa: yc techmonochilia, techizcaliaya yn ica ytlatol. Amo çanyeyyo yn topampa quimochiuili: ca noyhuan mochipa yn axcan techmomaquilia yn totech monequi. Auh yn iquac ualmotemoui y nican tlalticpac, amo ca yn oquiualmiuali, çan uel yeuatzin yn topampa ualmotemoui, ynic otechmocuitlauico. Amo çanyeyyo yn topampa omomiquili, yn topampa omotemacac, ynic otlaihiyouiltiloc ynic otoneuhtzino: ca mochi yxpantzinco mochiuh ynitlaçotahtzin yc uel otechnextili yca cenca techmotlaçotilia [f. 179v]. (f. 179r)

Ypampa yn axcan techilhuia yn apóstol sant pablo fornicatio aut omnis inmunditia aut avaritia nec nominetur in vobis: sicut decet seruos dei. Quitoznequi yn cihuaahuiltiliztli anoço tetlaximaliztli anoço teoyehuacatiliztli; ma cayac quitoz, ma cayac amechtocayotiz ca antlalticpacnacayoelehuiani: ynic uel amitetlayecolticauan anyezque yn totecuiyo xitetlaocolican. Onopilhuane ca nelli yntla uel xictlayecoltican yn totecuiyo amo antetlaximazque, amo antlatlacozque. Amo anqueleuizque yn teaxca yntla çan xiquixcauican yn ytlaçotlaloca yn totecuiyo yuan yntla ximonepantlaçotlacan yntla yuh xicchiuacan y: ca nelli ayac amechitoz, ayac tle amo[te]chquitlamiz yn tlatlacolli: ca mochi tlacatl amechtlaçotlazque, amechyecteneuazque: quitozque yn amoteyo: ca amipilhuan yn totecuiyo, ca ytech amixcuitia yn Hiesu christo. (f. 180r)

Palabras clave

adulterio, amor, ejemplo, mezquindad, modelo, placer mujeril, prójimo, virrey

Como citar

Alonso de Escalona (atribuido), "III domingo de Cuaresma / Dominica 3 in quadragesima", Biblioteca Nacional de México Ms. 1482, f. 177r-181r. Recuperado del catálogo Sermones en Mexicano, https://sermonesenmexicano.unam.mx/sem/sermon?s=bnm1482-177r [consulta 5 de septiembre de 2026].