UNAM IIH Sermones en mexicano

Sermón BNM1482-164V

Regresar

Fuente

Biblioteca Nacional de México Ms. 1482
f. 164v-170r

Autor

Alonso de Escalona (atribuido)
Orden de frailes menores

Título

I domingo de Cuaresma / Dominica prima in quadragesima

Tema

Ductus est Hiesus in desertum ab spiritu ut tentaretur a diabolo. [Mt 4, 1]

Fecha

A mediados del siglo XVI

Resumen

El sermón se encuentra estructurado en 5 secciones: una exhortación o salutatio sin título, más una división, 1ª, 2ª y 3ª partes claramente anunciadas por títulos en rojo y se centra en la necesidad que tienen los fieles de vencer las tentaciones del demonio y hacer penitencia para poder salvarse. En la exhortación se expone como es que Dios quiere que el demonio tiente a todos los cristianos, para que estos lo venzan y ganen así el reino de los cielos. Como prueba de esto se presenta una comparación, en la que Dios es presentado como un tlahtoani que ordena a su esclavo cuidar de su casa, a cambio de otorgarle su tlahtocayotl. Si, por el contrario, el sirviente no la cuida bien o no pide la ayuda de su señor y deja entrar a los ladrones será arrojado al mictlan. Para pedir la ayuda de Dios y de su madre concluye la salutación con el canto del Ave María. En la División, se explica la importancia del rito bautismal y como, al haberse bautizado, Cristo dejó un ejemplo a todos los hombres y bendijo el agua. Para cuidar de su bautismo, Cristo fue a orar al bosque donde fue tentado por el demonio, como ocurre con todos los que acaban de ser bautizados. Se presentan también los tres tópicos que se desarrollaran en cada una de las tres partes del sermón. En la primera parte, se expone como que así como Cristo se alejó de toda la gente para prepararse para ser bautizado, todos los nahuas recién bautizados deben alejarse de sus parientes para que no los contagien con el pecado. Se insiste en que los nahuas se resisten a esto y no quieren apartarse de su prole ni de sus “mujeres secretas.” En la segunda parte, se expone como Cristo permaneció sin comer por 40 días y 40 noches y se insiste en las bondades del ayuno. En la tercera parte, se narran, a partir de la traducción de citas de la perícopa del día (tomada de Mateo 4: 1-11), las tres tentaciones con las que el demonio puso a prueba a Cristo, la forma que en intentó hacerlo pecar y el significado de cada uno de los elementos mencionados en este pasaje bíblico.

Materia bíblica

Ap 2, 10-11

2 Cor 6, 16

Eclo 34, 30

Is 1, 16-17

Jn 13, 15

Lc 14, 26

Lc 3, 21-22

Mt 4, 10

Mt 17, 20

Mt 4, 3

Mt 4, 17

Mt 4, 4

Mt 4, 9

Mt 4, 1 (Tema)

Pr 15, 29

Sant 1, 2

Sl 44, 11-12

Sl 90, 15

Sl 90, 11

1 Te 4, 7

Vocabulario cristiano
ánima (neologismo: préstamo)
alma
ánima
Ipalnemohuani (neologismo: derivación léxica)
Aquel por quien se vive (lit.)
mictlan (neologismo: extensión semántica)
Infierno
lugar de muertos (lit.)
necuaatequiliztli (neologismo: derivación léxica)
bautismo
bautizo
echarse agua en la cabeza (lit.)
teneyehyecoltiliztli (neologismo: derivación léxica)
tentación
tlacatecolotl (neologismo: extensión semántica)
búho humano (lit.)
búho-persona (lit.)
demonio
diablo
tlahtoani (neologismo: extensión semántica)
Dios
el que habla (lit.)
gobernante
Señor
tlahtocayotl (neologismo: extensión semántica)
lo propio del tlahtoani (lit.)
reino
Observaciones de contenido

El sermón parece estar dirigido a población que ha recibido el bautismo en fechas muy recientes. Destacan, en este sentido, la explicación que se lleva a cabo de las implicaciones de haberse “mojado la cabeza con el agua de Dios” y como el bautismo es una cosa preciosa que debe cuidarse, para poder salvarse, a través de las penitencias, que ayudan a su vez a vencer las tentaciones del demonio. Asimismo, sobresale el alegato a favor de que los nahuas se alejen de todos sus familiares, incluyendo progenitores, hijos y "mujeres secretas." Lo que constituye una alusión directa a la poligamia practicada por las elites nahuas. En el sermón se insiste en que, a menos que esos parientes ya estén recibiendo instrucción cristiana, el bautizado debe alejarse de ellos para no ser "contagiado" por sus pecados. Por otra parte, destaca la comparación entre Dios y un tlahtoani que ofrece a su esclavo su tlahtocayotl, así como los diálogos ficticios entre el diablo y los nahuas, recreados por el predicador como prueba de sus aseveraciones. Como en todos los sermones atribuidos a Escalona, aparecen en este, un buen número de citas de la Sagrada de Escritura.

Observaciones sobre el vocabulario

El sermón se estructura a partir de dos redes semánticas, aquella que deriva del verbo -yehyecoltia (poner a prueba / tentar) y la que proviene del verbo -cuaatequia (echarse agua en la cabez / bautizarse. Asimismo, aparecen algunos difrasismos, como: tahtli - nantli (padre, madre), teotl - tlahtoani ("divinidad, gobernante"), cualli - yectli (lo bueno, lo recto) y tliltic - catzahuac (lo negro, lo sucio) para referirse en este caso al pecado. Aparece también la voz Ipalnemohuani (aquel por quien se vive) como epíteto del Dios cristiano.

Observaciones adicionales

Este sermón también aparece en: Bancroft Library, Ms. M-M 459, f. 196r-205v. En este manuscrito el sermón carece de subtítulos que indiquen las secciones en las que se encuentra distribuido su contenido. Asimismo, se presentan algunos cambios en la redacción de algunas secuencias. Entre estos cambios es notable la incorporación de un mayor número de formas honoríficas.

Fragmentos

Comparatio Auh ynin mamotech xiquitta nopiltze: intla titlatouani: niman ticmonahuatilia in motlacauh, tiquilhuia: yzca in nimitzpialtia yn nochan: yntla uel ticpiaz, inic ayac nochan calaquiz yn ichtequi: uel nimitztlaxtlauiz, ca nimitztlatocatlaliz. Auh intla ualazque ichtecque: intla camo uel tictopeuaz: niman tinechmononochiliz: ca nimitzpaleuiquiuh. Nopiltze intla yeuatl motlapixcauh tlaueliloc: yntla iquac ualauh yn ichtecque: niman quincalaquia yn mochan uel yyollocopa: ca amo omochiuh, ca amo oquitopeuh yn ichtecque; amo no mitznotza ynic ticpaleuiz: yc uel neçi ca itech tiqualaniz: ca amo ticmacaz in motlatocayo yn otiquito yn icticmacaz intlaquintopeuani yn iyaohuan. No yuh mochiua teoyotica: ca yeuatl yn tanima uel ycaltzin yn totecuiyo yn dios: ca toyollo yca monemitiznequi: (f. 165r)

yn axcan nopilhuane ca oamoquaatequique yca dios yatzin: yehica in totecuiyo Hiesu Christo oamechmolhuili in tlein anquichiuazque in ypan amonequaatequiliz tla xiccaquican topilhuane: ca in totecuiyo maçiui in amo ytech omonec in nequaatequiliztli: maçiui yn amo ytech omonec in tlamacehualiztli: uel omoquaatequi ynic oquimoteochiuili in atl ynic uel techpopolhuiz in totlatlacol: niman quauhtla mouicac tlamacehuato: ca yz catqui in quihtoa ipan sancto Evangelio (f. 166r)

Ca yacachto monequi tiquintlalcauizque yn tonauan in totauan. Niquitoznequi nopilhuane: intla yeuantin amonahuan amotahuan, anoço amouanyolque amechcuitlauiltia in tlatlacolli: yn axcan in  totecuiyo in dios oamechmachiotlalili, camonequi anquintlalcauizque: intlacamo mozcalia: intlacamo mocuepa yuicpa in totecuiyo. Ma xiquintlalcauican, ynic amo amechmauazque, ynic amo occepa antlatlacozque: ynic amo [ti]quiyolitlacozque, yn amoteuh in amotlatocauh: ca quimitalhui in totecuio. Si quis veniet ad me, et non odit patrem suum et matrem suam: et vxorem et filios et fratres et soro[r]es: adhuc autem et animam suam : non potest meus esse discipulus. quitoznequi in aquin nechualtzatziliznequi: ahuel notech pohuiz, intlacamo quintlalcauiz yntlacamo quintelchiuaz yn inan yn ytah in ycihuah yn iteachcauan: ca noyuan motelchiuaz ynic uel notech pohuiz. Tla xiccaqui nopiltze in totecuiyo in dios uel quinequi ticmauizmatiz in motah in monan: uel quimonequiltia tictlaçotlaz in mociuauh yn mopilhuan, in tlauel nemi, in tlauel quitlayecoltia in totecuiyo in dios: Auh intlacamo mozcalia, intla mitzcuitlauiltia in tlatlaculli: xiquintlalcaui:  ymacpa xehua xiquintelchiua in aquin mitzcuitlauiltia in tlatlacolli: ynic amo mitzmauaz: (f. 167r)

No yuh techmoyeyecoltia yn tlacatecolotl yn tehuantin ca yn iquac titoçaua uel moyolcocoua yn tlacatecolotl: niman techyollotia titic quitoa. Si filius dei es etcaetera ca tipiltzin yn dios ca mitzmotlaocoliliz: ca mitzmotlaçotilia yzcatqui yn tetl ma tlaxcalli ypan xiccuepa izcatqui yn tlein uel quitoznequi yn tlacatecolotl ca i neçaualiztli [tetl] ypan momati: Yehica yuhqui tetica ticmotla yn tlacatecolotl. Yc t[i]ctopeua ynic amo techiztlacauiz yn iquac titoçaua: yn titic ynic techiztlacauiz, quitoa si filius dei es etcaetera ca amipi[l]huan yn dios: uel amechmotlaocoliliz tleica ya moçaua macamo ximoçauacan ma xitlaquacan tleyca in anquitolinia yn amonacayo ahço yc anmococozque anoço yc anmiquizque. ma xtlaquacan ma camo ximoçauacan. macamo ximotolinican: yn iuh techmolhuilia y yn tlacatecolotl ynic techiztlacauizneque ca toyaouh auh yn teuantin teotlatoltica uel tictopeuazque yn iuhqui oquimochiuih yn totecuiyo tiquilhuizque tla xiccaqui tlacatecolotle ca yzca yn quimitalhuia yn totecuiyo yn Dios penitentiam agite etcaetera. Auh ynin cuix amo monequi uel ticpiazque yn itlatoltzin yn totecuiyo yn dios yc uel neçi ca amo yectli yn tinechilhuia ynic nicauaz yn penitenti[a] ynic nicauaz yneçaualiztli yntla yuh xicchiua y ca otimomaquixti: ca amo michiztlacauiz yn tlacatecolotl ca amo oticauh yn neçaualiztli. Niman occepa mitzmoyeyecoltiz ynic timopouaz ca yuh quichiua yn totecuiyo. Ca yuh quitoa yn sancto evangelio yeluatl[sic] yn tlacatecolotl oquimouiquili yn totecuiyo teopantlapanco [o]quitlali uecapan: Niman oquilhui yntla tipiltzin dios ma nican ximomayaui ca yuh ycuiliuhtica. (f. 169v)

Palabras clave

bautismo, demonio, infierno, Ipalnemohuani, tentación

Como citar

Alonso de Escalona (atribuido), "I domingo de Cuaresma / Dominica prima in quadragesima", Biblioteca Nacional de México Ms. 1482, f. 164v-170r. Recuperado del catálogo Sermones en Mexicano, https://sermonesenmexicano.unam.mx/sem/sermon?s=bnm1482-164v [consulta 5 de septiembre de 2026].